اگر روی برگهٔ جواب «HbA1c» یا «هموگلوبین گلیکوزیله» دیده‌اید، اولین سؤال معمولاً این است: این همان قند ناشتا است؟ نه. آزمایش HbA1c (هموگلوبین گلیکوزیله / A1C) تصویر مزمن چند هفتهٔ اخیر است که روی هموگلوبین گلبول قرمز ثبت شده، نه قند امروز صبح. ناشتا نمی‌خواهد. با آزمایش 2hpp و با تست تحمل ۷۵ گرم گلوکز (OGTT) هم یکی نیست. در این مطلب می‌خوانید این عدد چه چیزی را نشان می‌دهد، واحد درصد و میلی‌مول بر مول چه فرقی دارند، تشخیص با پایش چه تفاوتی دارد، و در بارداری یا تالاسمی چرا نباید تنها به یک عدد نزدیک مرز تکیه کرد.

نکات کلیدی

• آزمایش HbA1c به‌تنهایی ناشتا نمی‌خواهد؛ هر ساعت از روز قابل انجام است.
• دیابت با A1C ≥۶٫۵٪ (≥۴۸ mmol/mol) هم در ADA 2026 و هم در WHO آمده است. بازهٔ ۵٫۷–۶٫۴٪ پیش‌دیابت فقط ADA است؛ WHO برای زیر ۶٫۵٪ برش رسمی ندارد.
• در فرد بدون علامت هیپرگلیسمی واضح، یک عدد کافی نیست؛ دو نتیجهٔ غیرطبیعی لازم است.
• 2hpp همان OGTT ۷۵ گرم نیست؛ برش تشخیصی OGTT را روی 2hpp نچسبانید.
• دیابت بارداری (GDM) را با HbA1c تشخیص ندهید.
• پایش: حدود هر ۳ ماه اگر به هدف نرسیده‌اید؛ اگر پایدار در هدف، دست‌کم سالی دو بار.
• eAG میانگین تخمینی یک جمعیت است، نه میانگین شخصی شما؛ در بارداری استفاده نشود.
• HbA1c جای اندازه‌گیری روزانهٔ قند (SMBG یا CGM) را نمی‌گیرد.

آزمایش HbA1c چیست؟

HbA1c هموگلوبینی است که قند به‌صورت غیرآنزیمی به والین انتهای زنجیرهٔ بتای آن چسبیده است (تعریف IFCC؛ NGSP). گلبول قرمز حدود ۱۲۰ روز عمر می‌کند؛ بنابراین عدد، مواجههٔ مزمن با قند را نشان می‌دهد نه یک لحظه.

میانگین سادهٔ سه ماه نیست. ADA 2026 می‌گوید HbA1c میانگین وزنی است و هفته‌های اخیر وزن بیشتری دارند؛ پس تغییر معنادار می‌تواند زودتر از ۱۲۰ روز دیده شود. WHO 2011 بازتاب تقریبی قند ۸ تا ۱۲ هفتهٔ قبل را ذکر می‌کند. کار Tahara و Shima (۱۹۹۵) هم نشان می‌دهد وزن روزهای نزدیک به خونگیری بیشتر است و اثر تا حدود ۱۰۰ روز عقب می‌رود.

برای شما: HbA1c قند امروز صبح نیست؛ تقریبی از چند هفتهٔ اخیر است که روی هموگلوبین گلبول قرمز ثبت شده.

فرق کوتاه با نشانگرهای نزدیک:

• HbA1c: همان آنالیت استاندارد تشخیص و پایش در ADA و WHO.
• فروکتوزآمین (fructosamine) و آلبومین گلیکوزیله (glycated albumin): پروتئین سرم، افق حدود ۲ تا ۴ هفته؛ وقتی A1C قابل تفسیر نیست — مثلاً واریانت هموگلوبین هموزیگوت.

روش باید گواهی NGSP (استاندارد DCCT) یا معادل IFCC باشد (ADA Rec 2.2a). آزمایشگاه‌های ایران غالباً هر دو واحد درصد و mmol/mol را چاپ می‌کنند. این آزمایش در بخش بیوشیمی انجام می‌شود و نمونه معمولاً خون کامل EDTA است.

تفاوت HbA1c با قند ناشتا، 2hpp و OGTT

قند پلاسما حاد است؛ A1C مزمن. غذا، استرس و بیماری اخیر A1C را مثل قند لحظه‌ای جابه‌جا نمی‌کنند. نوسان فردی قند بالاست و نوسان A1C کمتر است. FPG، A1C و OGTT گروه‌های همپوشان اما یکسان پیدا نمی‌کنند؛ OGTT معمولاً افراد بیشتری را نسبت به قند ناشتا و A1C تشخیص می‌دهد. گلوکومتر انگشتی برای تشخیص دیابت — از جمله GDM — مناسب نیست (Sacks 2023).

آزمایش 2hpp قند خون را حدود دو ساعت بعد از غذا اندازه می‌گیرد و پروتکل انجام آن جدا است؛ جزئیات ناشتایی، صبحانه و خطاهای رایج در راهنمای 2hpp آمده است.

آزمایش	ناشتا؟	چه چیزی را نشان می‌دهد	برش تشخیصی (غیرباردار)	محدودیت اصلی
HbA1c	خیر	مواجههٔ مزمن حدود ۲–۳ ماه؛ وزن بیشتر روی هفته‌های اخیر	دیابت ≥۶٫۵٪ (≥۴۸ mmol/mol)؛ پیش‌دیابت ADA ۵٫۷–۶٫۴٪ (۳۹–۴۷)	واریانت هموگلوبین، عمر RBC، بارداری، CKD
قند ناشتا (FPG/FBS)	بله، حداقل ۸ ساعت بدون کالری	قند لحظه‌ای ناشتا	دیابت ≥۱۲۶ mg/dL (≥۷٫۰ mmol/L)؛ IFG در ADA ۱۰۰–۱۲۵؛ در WHO از ۱۱۰	نوسان زیاد؛ گلیکولیز نمونه
قند تصادفی	خیر	یک لحظه	فقط با علائم کلاسیک یا بحران: ≥۲۰۰ mg/dL	برای غربالگری بدون علامت کافی نیست
OGTT ۷۵ گرم، ۲ ساعته	بله + کربوهیدرات کافی ۳ روز قبل	پاسخ به بار استاندارد گلوکز	دیابت ≥۲۰۰؛ IGT ۱۴۰–۱۹۹	وقت‌گیر؛ افراد بیشتری را نسبت به FPG و A1C پیدا می‌کند
2hpp	معمولاً با یک نوبت ناشتا در آزمایشگاه همراه است؛ تست تشخیصی ADA نیست	قند حدود ۲ ساعت بعد از غذا	برش تشخیصی ADA برای 2hpp وجود ندارد؛ عدد OGTT را روی 2hpp نچسبانید	ترکیب غذا استاندارد نیست

تفاوت HbA1c با قند ناشتا خلاصه‌اش همین است: یکی تصویر چند هفته است، دیگری یک لحظه بعد از حداقل ۸ ساعت بدون کالری. هر دو برای تشخیص قابل استفاده‌اند، ولی افراد کاملاً یکسانی را پیدا نمی‌کنند.

عدد نرمال HbA1c، واحدها و قاعدهٔ تأیید

ADA و WHO روی دیابت با A1C ≥۶٫۵٪ / ≥۴۸ mmol/mol توافق دارند. WHO برای زیر ۶٫۵٪ برش رسمی پیش‌دیابت ندارد. بازهٔ ۵٫۷–۶٫۴٪ را «برش WHO» نخوانید. عدد زیر ۶٫۵٪ دیابت تشخیص‌داده‌شده با قند را رد نمی‌کند (WHO 2011).

وضعیت	A1C ٪	A1C mmol/mol	منبع
دیابت	≥۶٫۵	≥۴۸	ADA 2026 و WHO
پیش‌دیابت (فقط ADA)	۵٫۷–۶٫۴	۳۹–۴۷	ADA Table 2.2
WHO زیر ۶٫۵٪	برش رسمی ندارد	—	WHO 2011
خطر بالاتر (نه برش WHO)	حدود ۶٫۰–۶٫۵	۴۲–۴۸	کمیتهٔ ۲۰۰۹ به نقل WHO؛ ADA پیگیری جدی‌تر اگر >۶٫۰٪
خارج از پیش‌دیابت ADA	<۵٫۷	<۳۹	ADA / Sacks

دو واحد برای یک چیزند: درصد NGSP (هم‌تراز DCCT) و میلی‌مول بر مول IFCC. تبدیل NGSP:

• IFCC = (۱۰٫۹۳ × NGSP) − ۲۳٫۵۰
• NGSP = (۰٫۰۹۱۴۸ × IFCC) + ۲٫۱۵۲

مثال جدول NGSP: ۵٪ = ۳۱، ۶٪ = ۴۲، ۷٪ = ۵۳، ۸٪ = ۶۴، ۹٪ = ۷۵، ۱۰٪ = ۸۶ mmol/mol. جفت تشخیصی ۶٫۵٪ / ۴۸ mmol/mol جفت گردشدهٔ ADA و WHO است.

تأیید تشخیص (ADA 2026): بدون هیپرگلیسمی واضح، دو نتیجهٔ غیرطبیعی لازم است. می‌تواند دو تست مختلف از همان نوبت باشد — مثلاً A1C و FPG روی یک مراجعه — یا تکرار همان تست در روز دیگر. قند تصادفی ≥۲۰۰ mg/dL با علائم کلاسیک یا بحران، تست دوم نمی‌خواهد. اگر دو تست اختلاف داشتند، آن که بالای برش است تکرار شود. نزدیک مرز: آموزش علائم و تکرار ۳ تا ۶ ماه بعد. برای تشخیص، کیت انگشتی داروخانه را ترجیح ندهید؛ روش آزمایشگاهی گواهی‌شده ملاک است.

هدف بسیاری از بزرگسالان غیرباردار تحت درمان <۷٫۰٪ (<۵۳ mmol/mol) است. این هدف درمان است، نه «عدد نرمال HbA1c برای فرد سالم».

چه کسانی باید آزمایش HbA1c بدهند

غربالگری بزرگسالان (ADA 2026):

• اضافه وزن یا چاقی (BMI ≥۲۵؛ در نسب آسیایی ≥۲۳) به‌علاوهٔ حداقل یک عامل خطر
• پیش‌دیابت: سالی یک‌بار
• سابقهٔ GDM: هر ۱ تا ۳ سال
• بقیه: از ۳۵ سالگی؛ اگر نرمال، حداقل هر ۳ سال

کودکان: بعد از بلوغ یا بعد از ۱۰ سالگی (هر کدام زودتر)، با اضافه وزن یا چاقی و عامل خطر اضافی.

پایش درمان: در ارزیابی اول؛ حدود هر ۳ ماه تا رسیدن به هدف؛ اگر پایدار در هدف، دست‌کم سالی دو بار (Rec 6.2).

در HIV برای تشخیص، قند ناشتا را ترجیح بدهید؛ A1C ممکن است قند را دست‌کم بگیرد.

اگر برای شروع تیرزپاتاید (اسپارتینا) آزمایش‌های پیش از درمان می‌دهید، HbA1c معمولاً یکی از اقلام همان پنل است؛ جزئیات در راهنمای اسپارتینا آمده است.

بارداری: GDM را با HbA1c تشخیص ندهید

دیابت بارداری را با HbA1c تشخیص ندهید. غربال ۲۴–۲۸ هفته با OGTT است.

اوایل بارداری: برای دیابت از قبل تشخیص‌نداده از معیار بزرگسالان استفاده می‌شود (A1C ≥۶٫۵٪ اگر روش معتبر باشد). A1C ۵٫۹–۶٫۴٪ در اوایل بارداری نشان خطر بالاتر است، نه تشخیص GDM.

در بارداری گردش گلبول قرمز بیشتر است و A1C معمولاً پایین می‌آید؛ کمبود آهن اواخر بارداری می‌تواند A1C را بالا ببرد. پایش اصلی قند روزانه است. eAG و شاخص مدیریت گلوکز (GMI) را در بارداری استفاده نکنید (Rec 15.13). بعد از GDM: OGTT ۷۵ گرم در ۴–۱۲ هفته، نه A1C به‌عنوان انتخاب اول.

محدودیت‌ها و تداخل‌ها؛ تالاسمی در ایران

اگر رابطهٔ A1C و قند به هم ریخته — واریانت هموگلوبین، بارداری، کمبود G6PD، HIV، عمر غیرعادی RBC — تشخیص را با قند پلاسما بگذارید (ADA Rec 2.4). در HbSS، HbEE یا واریانت هموزیگوت اصلاً A1C قابل اندازه‌گیری معتبر نیست.

حامل تالاسمی در ایران حدود ۴٪ است (Miri و همکاران، ۲۰۱۳). اگر MCV پایین، صفت تالاسمی شناخته‌شده، یا اختلاف واضح با قند خانگی دارید، روش را از آزمایشگاه بپرسید؛ گاهی الکتروفورز به‌علاوهٔ FPG یا OGTT مناسب‌تر است.

وضعیت	جهت خطا	کار عملی
همولیز، از دست رفتن خون، طحال پرکار	کاذب پایین	قند / CGM / فروکتوزآمین
کم‌خونی فقر آهن	کاذب بالا	اول آهن؛ تا اصلاح با قند
کمبود B12/فولات	افزایش A1C	قند
EPO، تزریق آهن، رتیکولوسیتوز	کاهش	صبر تا پایدار شدن
تزریق خون	غیرقابل اعتماد	قند / CGM
بارداری	معمولاً پایین؛ کمبود آهن اواخر می‌تواند بالا ببرد	GDM با OGTT
CKD / دیالیز	روش‌وابسته	قند / CGM / GA
صفت HbS/C/E/D، HbF بالا، بتا تالاسمی	روش‌وابسته	جدول تداخل NGSP برای همان دستگاه؛ HPLC ممکن است پیک اضافه نشان دهد
G6PD G202A	حدود ۰٫۸٪ پایین‌تر در مرد هموزیگوت	معیار قند
HIV	دست‌کم گرفتن قند	تشخیص با FPG
ویتامین C و E پُردوز	WHO 2011 در annex کاهش A1C را فهرست کرده؛ دادهٔ بالینی مخلوط	دوز نسازید
تفاوت نژادی گلیکاسیون	ADA حدود ۰٫۳٪ در برخی مطالعات؛ نژاد را معیار برش نکنید	اگر با قند نمی‌خواند، قند/CGM

روش مهم است. ایمونواسی واریانت را ممکن است نبیند؛ HPLC پیک اضافه را نشان می‌دهد. جدول تداخل روش‌ها روی NGSP به‌روز می‌شود. اگر HbA1c با گلوکومتر خانگی نمی‌خواند، اول eAG را با بازهٔ وسیعش ببینید؛ کم‌خونی یا هموگلوبینوپاتی را در نظر بگیرید؛ ویتامین C بیشتر روی متر اثر می‌گذارد تا لزوماً روی A1C آزمایشگاهی — جزئیات تداخل ویتامین C با گلوکومتر در مقالهٔ بیوتین و ویتامین C آمده است.

آمادگی: آزمایش HbA1c ناشتا نمی‌خواهد

فقط HbA1c: ناشتا لازم نیست؛ هر ساعت از روز. اگر همان نوبت قند ناشتا یا چربی خون هم دارید، ناشتایی برای آن‌ها لازم است؛ جزئیات در قوانین ناشتایی آمده است. همان نوبت A1C به‌علاوهٔ FPG حتی برای تأیید تشخیص مجاز است.

به آزمایشگاه بگویید: EPO، تزریق آهن، تزریق خون اخیر، درمان ضدویروس HIV، ویتامین C یا E پُردوز. بیماری حاد A1C را مثل قند لحظه‌ای بالا نمی‌برد؛ در کتواسیدوز دیابتی تنها به یک A1C تکیه نکنید.

فاصلهٔ تکرار پایش

ADA 2026 Rec 6.2: دست‌کم سالی دو بار. اگر به هدف نرسیده‌اید، درمان عوض شده، نوسان شدید، تغییر وضعیت سلامت، یا رشد کودک در میان است: مثلاً هر ۳ ماه. همان راهنما می‌گوید حدود هر ۳ ماه تا رسیدن و ماندن در هدف؛ اگر پایدار در هدف، سالی دو بار کافی است.

میانگین تخمینی قند (eAG)

فرمول هنوز ADA 2026 / Nathan 2008 است:

eAG (mg/dL) = (۲۸٫۷ × HbA1c) − ۴۶٫۷

A1C ٪	mmol/mol	eAG mg/dL (بازهٔ ۹۵٪)	eAG mmol/L
۵	۳۱	۹۷ (۷۶–۱۲۰)	۵٫۴
۶	۴۲	۱۲۶ (۱۰۰–۱۵۲)	۷٫۰
۷	۵۳	۱۵۴ (۱۲۳–۱۸۵)	۸٫۶
۸	۶۴	۱۸۳ (۱۴۷–۲۱۷)	۱۰٫۲
۹	۷۵	۲۱۲ (۱۷۰–۲۴۹)	۱۱٫۸
۱۰	۸۶	۲۴۰ (۱۹۳–۲۸۲)	۱۳٫۴

این رگرسیون جمعیتی است، نه میانگین شخصی شما. در بارداری استفاده نشود. هیپوگلیسمی و نوسان را نشان نمی‌دهد؛ به همین دلیل HbA1c جای قند روزانه را نمی‌گیرد.

برای پزشک و آزمایشگاه

روش NGSP-certified یا معادل IFCC. بدون هیپرگلیسمی واضح، دو نتیجهٔ غیرطبیعی. GDM با OGTT نه A1C. در ناهماهنگی پایدار با قند، واریانت و عمر RBC را بررسی کنید — به‌ویژه صفت تالاسمی. eAG و GMI در بارداری نه. کیت انگشتی برای تشخیص نه.

پرسش‌های پرتکرار

نوبت آزمایش HbA1c

اگر پزشک HbA1c، قند ناشتا یا پنل دیابت نوشته، می‌توانید در آزمایشگاه سلامت شهرقدس یا با نمونه‌گیری در منزل بدهید. برای بیوشیمی وقت بگیرید یا از درخواست چکاپ استفاده کنید. مقالات علمی سلامت و تماس هم در سایت است.

تلفن: ۰۲۱-۴۶۸۳۳۰۱۰ و ۰۲۱-۴۶۸۳۳۰۱۱ اینستاگرام: @salamatlab ساعت کار: شنبه تا چهارشنبه ۶:۰۰ تا ۲۱:۰۰، پنجشنبه ۶:۰۰ تا ۲۰:۳۰، جمعه تعطیل آدرس: شهرقدس، میدان مصلی

یادآوری مهم

این مطلب آموزشی است و جایگزین نظر پزشک معالج نیست. برش‌های عددی از ADA Standards of Care 2026 و WHO 2011 است، نه یک بخشنامهٔ محلی. نزدیک مرز را قطعی نخوانید؛ در شرایط تداخل، قند پلاسما یا روش جایگزین را با پزشک هماهنگ کنید.

منابع

1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. *2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026.* PMC12690183
2. ADA. *6. Glycemic Goals, Hypoglycemia, and Hyperglycemic Crises: Standards of Care in Diabetes—2026.* PMC12690178
3. ADA. *15. Management of Diabetes in Pregnancy: Standards of Care in Diabetes—2026.* PMC12690181
4. WHO. *Use of Glycated Haemoglobin (HbA1c) in the Diagnosis of Diabetes Mellitus.* 2011. NCBI Bookshelf
5. NGSP. IFCC and NGSP (معادله و eAG). ngsp.org/ifccngsp.asp
6. NGSP. Factors that Interfere with HbA1c Test Results. ngsp.org/factors.asp
7. Nathan DM, et al. Translating the A1C assay into estimated average glucose values. *Diabetes Care.* 2008.
8. Miri M, et al. Thalassemia in Iran in Last Twenty Years. *IJBC.* 2013. ijbc.ir
9. Tahara Y, Shima K. Kinetics of HbA1c, glycated albumin, and fructosamine. *Diabetes Care.* 1995. doi:10.2337/diacare.18.4.440
10. Sacks DB, et al. Guidelines and Recommendations for Laboratory Analysis in the Diagnosis and Management of Diabetes Mellitus. *Diabetes Care.* 2023. PMC10516260